|
1842 yılında New York'ta doğmuş
olan ünlü Amerikalı filozof. Temel eserleri: Pragmatism
(Pragmatizm), The Meaning of Truth (Pragmatizm), The Meaning of
Truth (Hakikatin Anlamı), The Varieties of Religous Experience (Dini
Deneyimin Çeşitleri).
Pragmatizmi: Amerika'daki ilk
psikoloji laboratuvarını oluşturmuş olan James, doğruluğu ve
gerçekliği tek yanlı olarak yalnızca eylemlerin sonuçları ile
değerlendiren pragmatizm akımının kurucusudur. Bu akıma göre,
gerçeklik ve doğruluk insanın bakış açısından, zihinsel
kanaatlerinden ve dolayısıyla eylemlerinden bağımsız değildir.
Bundan dolayı, gerçeklik eylemlerin sonuçları, başarıları ve
yararlılıklarıyla değerlendirilmelidir.
James bir düşüncenin nereden ve
nasıl türediğini ya da onun öncüllerinin neler olduğunu sormak
yerine, bu düşüncenin sonuçlarını incelemiştir. Onun gözünde
pragmatizm, ilk nesnelerden, ilkelerden, kategorilerden öteye, son
nesnelere, ürünlere, sonuçlara ve olaylara yönelmektir. James'a
göre, kendisinden önceki klasik felsefe 'nesne nedir?' diye soruyor
ve kendisini önemsiz şeylerde kaybediyordu. Darwin'in evrim teorisi,
'varlığın kaynağı nedir?' diye soruyor ve kendisini yıldızlar
yığınında yitiriyordu.
Oysa, pragmatizm, 'sonuçlar
nelerdir?' diye sormakta ve düşüncenin yüzünü, eylem ve geleceğe
yöneltmektedir. Nitekim James, yaşamı doğrudan ilgilendiren somut
olgulara, eylemlere, insanın yaşamını şimdi ve yakın gelecekte
doğrudan etkileyen güç ve eyleme önem vermiştir. Ona göre, dünyanın
bitip tamamlanmış olan hiçbir yanı yoktur; dünya, onun varlık
anlayışına göre, hiçbir tür içermez ve sürekli bir oluşum içindedir.
Dünya biricik bir varlıktan değil, bireylerden, bireysel
varlıklardan oluşur.
James'a göre, pragmatizm yalnızca
bir yöntemdir. Bir yöntem olarak pragmatizm, insan yaşamının bir
amacı olduğunu öne sürer. Dünya ve insan üzerine yeni bilgi ve yorum
getirme iddiasında olan birbirlerine rakip teoriler, yalnızca insan
yaşamının amacına göre değerlendirilmelidir. Ona göre, dünya üzerine
olan bir teori, insan yaşamıyla ilgili birçok konuyu gözardı ederek
kesin sonuçlu yanıtlara ulaşıyorsa eğer, reddedilmelidir. Böyle bir
teori kaçınılmaz olarak dogmatik bir öğretidir. Pragmatizmin,
James'a göre, hiçbir dogması, mutlak hiçbir öğretisi yoktur. O,
yaşamın kesin ve kanıtlanmış olgularını ön plana çıkararak, yalnızca
yaşamı ölçü alır.
Bilgi Teorisi: Mutlak ve değişmez
bir sonuç öne sürmeyen James, düşüncede kendisine hareket noktası
olarak sonucu alır. James'a göre, bilimde, felsefede, teolojide
hiçbir tanım ya da formül kesin, nihai ve değişmez değildir. İnsan
ve dünyayı konu alan teorilerin anlamları, sadece onların
problemleri çözme kapasitesinde aranmalıdır. Eğer, bir teori ya da
formül bir problem çözemiyor, pratik yaşam için şöyle ya da böyle,
şu ya da bu şekilde bir farklılık yaratmıyorsa, o teori ya da
formülden vazgeçilmelidir.
James'a göre, düşüncenin, teorinin
anlamı söz konusu teori ya da düşüncenin işe yararlılığıyla
belirlenir. O, yararlıkla da, yalnızca bireyin maddi ihtiyaçlarının
karşılanmasını değil, aynı zamanda insanın ve toplumun gelişmesine
katkıda bulunan herşeyi anlatmak ister. Bu anlamda din, James'a
göre, tümüyle doğrudur ve din konusunda, dinin sonuçlarına bakarak
yargıda bulunmak gerekir. O, dinin metafizik bir değere sahip olup
olmadığını bilmediğini söyler. Fakat din, James'a göre, her durumda
yararlı bir varsayımdır.
O, bilgi teorisi bakımından
empiristtir; yani bilginin kaynağında duyu deneyinin bulunduğunu öne
sürer. Ona göre, bilgi, duyu algısının akıl yoluyla işlenmesinden
başka hiçbir şey değildir ve söz konusu işleme faaliyeti için
karşılaştırma ve ayırdetme yetilerinden fazlasına gerek duyulmaz.
Eşyayı, nesneleri anlamak, onların ne olduklarını bilmek demektir.
Bunu ise, ruhun cisimlerle, gerçeklikle ilk ve dolaysız teması olan
canlı deneyim, tecrübe sağlar. Saf olarak bilgi denilen ürün
sonradan gelir ve bu canlı temas üzerine kurulur. Bilgi, ruhun
deneyim üzerine, beş duyu yoluyla sağlanan verilere göre yaptığı bir
çalışmanın ürünüdür. |
